Europese AI en soevereine AI: waar staat je data, en wat moet je regelen?

Kort antwoord. Bij soevereine AI lopen drie vragen door elkaar: waar je data wordt opgeslagen, waar het model je data verwerkt en onder welk recht je leverancier valt. Europese dataopslag bij een Amerikaanse aanbieder regelt de eerste twee, niet de derde. Dat is geen reden om Amerikaanse modellen te mijden, wel om per toepassing te kiezen: zakelijke modellen met verwerking in de EU waar dat kan, een Europese aanbieder of een eigen open-weight model waar de data echt gevoelig is, en een eigen laag die bepaalt welke data naar welk model gaat. De AVG verbiedt doorgifte buiten Europa niet, maar stelt er voorwaarden aan. De AI Act stelt geen eisen aan de plek waar je data staat.

Dit stuk is geschreven voor organisaties met 20 tot 250 medewerkers en gebaseerd op de documentatie van aanbieders en toezichthouders zelf.

Wat soevereine AI en Europese AI in de praktijk betekenen

Europese AI klinkt als één eigenschap, maar het zijn er vier. Soevereine AI betekent dat je over elk ervan een bewuste keuze maakt.

• Dataresidentie: waar je gesprekken, documenten en uitvoer worden opgeslagen.
• Verwerkingslocatie: waar het taalmodel (LLM) je vraag uitrekent. Dat kan een ander land zijn dan waar de data staat.
• Jurisdictie: onder welk recht de leverancier valt, los van waar de servers staan.
• Controle over het model: gebruik je een model via de dienst van een leverancier, of een open-weight model dat je zelf kunt draaien?

Bij jurisdictie hoort de Amerikaanse CLOUD Act. Die wet uit 2018 verplicht Amerikaanse aanbieders van communicatie- en clouddiensten om gegevens in hun bezit of beheer op rechtmatig verzoek te bewaren of af te geven, ongeacht of die gegevens in of buiten de Verenigde Staten staan. De AVG bepaalt in artikel 48 dat een bevel van een rechter of overheid buiten de EU alleen wordt erkend als het berust op een internationale overeenkomst, zoals een rechtshulpverdrag. Die twee regels schuren. Als afnemer stel je vast of het voor jouw data een relevant risico is: voor werkinstructies valt die afweging anders uit dan voor gezondheidsgegevens.

De vier realistische opties

1. Amerikaanse modellen met opslag en verwerking in de EU

De grote Amerikaanse aanbieders hebben Europese opties, maar niet in elk abonnement en niet voor elk onderdeel.

• OpenAI (ChatGPT): nieuwe klanten van ChatGPT Enterprise en Edu kunnen gesprekken en bestanden in Europa (EER en Zwitserland) laten opslaan, en wie in aanmerking komt, laat ook de berekening door het model daar plaatsvinden. Inloggen, routering en het uitlezen van geüploade bestanden kunnen nog buiten de regio gebeuren, en gegevens die via koppelingen of webzoekopdrachten naar externe diensten gaan, vallen erbuiten. Meer over de abonnementen lees je in ChatGPT zakelijk: Business of Enterprise.
• OpenAI (API): data die je via de API stuurt, wordt sinds 1 maart 2023 niet gebruikt om modellen te trainen, tenzij je daar zelf voor kiest. Opslag en verwerking in Europa zijn er voor klanten die in aanmerking komen, met aanvullende afspraken over monitoring en bewaren.
• Microsoft: binnen de EU Data Boundary slaat Microsoft klantdata voor onder meer Microsoft 365 en Azure op in de EU en de EVA-landen en verwerkt die daar, met beperkte, gedocumenteerde uitzonderingen. Bij Copilot blijft het verkeer van EU-gebruikers binnen die grens, behalve bij de modellen van Anthropic die Microsoft als subverwerker aanbiedt; die vallen er nu buiten. Bouw je zelf in Microsoft Foundry, dan houdt een EU Data Zone de verwerking binnen die grens; een globale deployment kan in elke Azure-regio rekenen. Zie ook Microsoft Copilot of een AIOS-laag.
• Anthropic (Claude): via de eigen API kies je tussen wereldwijde verwerking en verwerking in de VS, en opslag gebeurt in de VS. Een Europese regio biedt die API niet. Via Amazon Bedrock of Google Cloud bepaalt het gekozen endpoint de regio.

Het voordeel: modellen die je mensen al kennen, onder bekende zakelijke voorwaarden. Het nadeel: de jurisdictievraag blijft, en de Europese opties zitten vaak in duurdere abonnementen of vragen een extra afspraak.

2. Een Europese modelaanbieder

Een bekend voorbeeld is Mistral AI, een Frans bedrijf met zijn zetel in Parijs. Mistral bewaart data standaard in de Europese Unie, tenzij je bewust het Amerikaanse API-endpoint gebruikt. Afhankelijk van de functie kan data tijdelijk naar subverwerkers buiten de EU gaan, met standaardcontractbepalingen als waarborg.

Let wel op training. Bij de Enterprise-versie van de chatassistent van Mistral staat training op je data standaard uit. Voor de API regel je de opt-out zelf in het beheerpaneel, los van de instelling voor de chatassistent. Europees betekent dus niet dat alles vanzelf goed staat. Je data en je leverancier vallen onder Europees recht; de kwaliteit test je per taak, zoals bij elk model.

3. Open-weight modellen, zelf gehost of bij een Europese host

Bij een open-weight model stelt de maker de gewichten beschikbaar, zodat je het op eigen servers of bij een host naar keuze kunt draaien. Mistral biedt naast commerciële modellen ook open-weight modellen aan, een deel onder de Apache 2.0-licentie. Dit is wat mensen bedoelen met on-premise AI of een private GPT: een eigen chatomgeving waarbij geen data naar een externe modelaanbieder gaat.

Je krijgt de meeste controle, en ook het meeste werk: rekenkracht, updates, beveiliging en het bewaken van de kwaliteit. Het past vaak het best bij één afgebakende toepassing met zeer gevoelige data.

4. Hybride: gevoelige data blijft in je eigen laag

De vierde optie combineert de andere drie. Je documenten, rechten en logboeken blijven in je eigen omgeving, en per taak bepaal je welk model wat mag zien. Met RAG haalt je eigen laag eerst de relevante passages op en stuurt alleen die naar het model. Een openbaar document kan naar het sterkste model; een personeelsdossier blijft bij een model in de EU of een eigen model.

Daarvoor heb je je systemen gekoppeld (systemen koppelen), je data op orde met een eigenaar en rechten per bron (datafundament) en een kennisbank die de bestaande rechten volgt (kennismanagement met AI). Samen is dat wat wij een AIOS noemen: een laag op je eigen data die kan samenwerken met ChatGPT, Copilot of een ander model. De keuze voor een model staat dan los van de plek waar je kennis en koppelingen zitten.

De opties naast elkaar

• Amerikaans model met EU-opslag: data in de EU voor wat de aanbieder afdekt, Amerikaans recht, bekende modellen, weinig beheer.
• Europese aanbieder: data standaard in de EU, Europees recht, kwaliteit per taak testen, weinig beheer.
• Open-weight, zelf gehost: data waar jij die neerzet, geen externe modelaanbieder, het meeste beheer.
• Hybride met eigen laag: gevoelige data in je eigen omgeving, per taak een passend model, inrichting vooraf.

De kosten hangen per route van iets anders af. Bij de eerste twee betaal je per gebruiker of per gebruik, en Europese opslag of verwerking zit soms alleen in de topabonnementen of kost extra. Bij zelf hosten betaal je voor rekenkracht die er ook staat als niemand hem gebruikt, plus het beheer. Bij een hybride opzet zit het meeste in koppelen en inrichten.

Wat de AVG en de AI Act vragen, en wat niet

De AVG

• Verwerkersovereenkomst. Verwerkt een AI-aanbieder persoonsgegevens in jouw opdracht, dan is die partij je verwerker en sluit je een verwerkersovereenkomst (artikel 28 AVG). Jij blijft verantwoordelijk, ook voor wat je uitbesteedt.
• Doorgifte buiten de EER. Persoonsgegevens doorgeven naar een land buiten de Europese Economische Ruimte mag alleen als dat land voldoende bescherming biedt of met een doorgifte-instrument, zoals een modelcontract. Voor de VS geldt het Data Privacy Framework: doet de Amerikaanse organisatie mee en valt het specifieke product eronder, dan mag de doorgifte zonder extra instrument. Doet ze niet mee, dan gebruik je een modelcontract, zo nodig met extra maatregelen zoals versleuteling en pseudonimisering, volgens de aanbevelingen van de EDPB.
• DPIA. Levert een verwerking waarschijnlijk een hoog privacyrisico op, dan voer je vooraf een data protection impact assessment uit. De vuistregel van de Autoriteit Persoonsgegevens: twee of meer van negen criteria. Nieuwe technologie is er een van; gevoelige gegevens en gegevens over kwetsbare personen, zoals werknemers of patiënten, zijn andere.

Wat de AVG niet vraagt: dat al je data in Europa staat, of dat je alleen Europese leveranciers gebruikt. Ze vraagt dat doorgifte een geldige basis heeft. De AVG gaat bovendien over persoonsgegevens; de vertrouwelijkheid van overige bedrijfsgegevens regel je in je contract met de leverancier. Meer daarover in bedrijfsdata en AI: privacy en AVG goed regelen.

De AI Act

De AI Act regelt wat je met AI doet, niet waar je data staat. Voor de meeste organisaties die AI inzetten, geldt dit:

• AI-geletterdheid (artikel 4). Geldt sinds 2 februari 2025. Sinds 27 juli 2026 geldt via de Digital Omnibus op AI (Verordening (EU) 2026/1744) een lichtere tekst: je neemt maatregelen om de AI-geletterdheid van je mensen te ondersteunen, maar je hoeft geen bepaald niveau te garanderen.
• Transparantie. Sinds 2 augustus 2026 moet het herkenbaar zijn als klanten met jouw AI praten of realistische AI-beelden zien.
• Hoog risico. De zware eisen voor AI met een hoog risico, zoals AI in werving of kredietbeoordeling, gelden vanaf 2 december 2027, en voor AI in producten vanaf 2 augustus 2028.

Wat de AI Act niet vraagt: een Europees model, Europese servers of een eigen model. Een kort AI-beleid met de toegestane tools en de data die er nooit in gaat, is wel de plek om je keuzes vast te leggen. Het helpt ook tegen shadow AI: werken met privéaccounts omdat een officiële route ontbreekt. Zie ook onze pagina over AI-governance.

Dit artikel is geen juridisch advies; laat bij een concrete toepassing met gevoelige gegevens een jurist meekijken.

Hoe Innoworks het aanpakt

We beginnen niet bij een leverancier, maar bij wat er al draait. In een AI-audit brengen we in kaart welke AI-tools er bij jou in gebruik zijn, officieel en onofficieel, en welk risico eraan vastzit. Van daaruit bepaal je per toepassing welke route past.

Bij het bouwen werken we met zakelijke AI-modellen die je data niet gebruiken voor training, kiezen we waar mogelijk voor verwerking binnen de EU en leggen we dat vast in een verwerkersovereenkomst. De toegang volgt de rechten die al gelden: wie een document niet mag openen, krijgt er via AI ook geen antwoord uit.

Veelgestelde vragen

Kan ik ChatGPT of Copilot gebruiken binnen de AVG?

Dat kan, mits je het regelt: een zakelijk abonnement, een verwerkersovereenkomst, een geldige basis voor doorgifte naar de VS en afspraken over welke data erin mag. Bij ChatGPT Business traint OpenAI niet op je werkruimtedata. Bij Copilot worden prompts, antwoorden en data uit Microsoft Graph niet gebruikt om de onderliggende modellen te trainen.

Wat is een private GPT, en is on-premise AI veiliger?

Een private GPT is een eigen chatomgeving, vaak op een open-weight model op eigen servers. Je data gaat dan niet naar een externe modelaanbieder. Veiliger wordt het alleen als je servers, updates en toegang minstens zo goed beheert als een grote aanbieder.

Heb ik een DPIA nodig voor een AI-toepassing?

Niet altijd, wel bij een waarschijnlijk hoog privacyrisico. AI kan gelden als nieuwe technologie, een van de negen criteria. Komt daar een tweede bij, zoals gevoelige gegevens of gegevens van werknemers, dan is een DPIA volgens de vuistregel van de Autoriteit Persoonsgegevens nodig.

Waar begin je?

Met een overzicht van welke AI er al gebruikt wordt, en met welke data. Daar begint een AI-audit ook mee.